ما و پسماندهاي فضايي
داستان به ماهواره UARS يا ماهواره تحقيقاتي لايههاي فوقاني جو زمين مربوط ميشد. اين يكي از ماهوارههاي تحقيقاتي ناسا بود كه در سال 1991 و به كمك شاتل فضايي ديسكاوري به مدار زمين برده شد. هدف اصلي اين ماموريت بررسي فعاليتهاي جوي در لايههاي فوقاني جو زمين بويژه بررسي دقيق لايه ازن بود. اين ماموريت در زمان خود اهميت بسزايي داشت. به ياد داشته باشيد كه در آن دوران مساله ازن به مساله فوقالعاده مهمي تبديل شده و زير نظر داشتن آن يك ضرورت به شمار ميرفت.
تجهيزات علمي زيادي كه روي اين ماهواره وصل شده بود عملا آن را به يكي از ماهوارههاي سنگين وزن بدل كرده بود. وزن اين ماهواره كه به اندازه يك اتوبوس بود حدود 5900 كيلوگرم بود.
قرار بود ماموريت اين ماهواره تنها 3 سال به طول بينجامد اما در سال 2005 كه عملا پايان دوره ماموريت اين ماهواره به شمار ميرفت هنوز 10 ابزار از 12 ابزار آن به فعاليت مشغول بودند. اگرچه پيشتر تصور ميشد اين ماهواره در ماه دسامبر سال جاري به زمين برگردد، اما فرآيند فرود آن از كنترل خارج شده بود.
اولين بار اين ماهواره زماني خبر ساز شد كه در ماه اكتبر سال جاري مهندسان اعلام كردند احتمال برخورد اين ماهواره كه اينك به پسماندي فضايي بدل شده بود با ايستگاه فضايي وجود دارد و مانور ويژهاي در ايستگاه براي جلوگيري از اين برخورد صورت گرفت؛ اما نام اين ماهواره زماني بيشتر به گوش رسيد كه شبيه سازيهاي رايانهاي نشان داد اين ماهواره احتمالا در آخر هفته گذشته در مكاني نامعلوم سقوط خواهد كرد.
چنين ماهوارههايي معمولا هنگام وارد شدن به جو و در اثر اصطكاك شديدي كه بين اين اجرام و جو فشرده زمين ايجاد ميشوند ميسوزند و تنها اگر خوش شانس باشيد ميتوانيد درخشش حاصل از سوختن آنها در جو را همچون شهابي درخشان در آسمان رصد كنيد.
اما در مورد ماهواره اخير اين شبيه سازيها همچنين نشان داد كه شكل و جنس قطعات و زاويه ورود به جو به گونهاي خواهد بود كه احتمالا 26 قطعه از آن از سوختن در جو زمين جان سالم به در برده و به زمين ميرسند. كنترل ناپذير بودن چنين سقوطي دانشمندان را عملا با يك مشكل ديگر هم مواجه ميكرد و آن اينكه معلوم نبود در نهايت اين ماهواره در كجاي زمين فرود خواهد آمد.
محاسبات نشان ميداد شانس اينكه قطعهاي از اين ماهواره با يك انسان برخورد كند چيزي در حدود يك به 3200 است. آن قدر كم كه ميتوانستيد آن را نديده بگيريد.
ماهواره سرانجام وارد جو زمين شد و قطعات آن در حاشيه اقيانوس آرام به زمين رسيدند. مطابق با معاهدهاي بينالمللي در چنين حالتي مالكيت قطعات بازگشتي به زمين از آن كشور و آژانس فضايي سازنده كه در اين مورد ناسا است، ميباشد اما در مقابل اين، سازمان مسوول خسارتهاي احتمالي نيز خواهد بود.
داستان همين جا تمام نميشود. تنها 2 روز پس از سقوط ماهواره ناسا، بار ديگر ماهوارهها و سقوط آنها به زمين به اخبار شبكههاي خبري بازگشتند. اين بار ماهواره آلماني كه از جمله شامل يك رصدخانه پرتو ايكس نيز هست موضوع اصلي به شمار ميرود. اين ماهواره كه به نام ROSAT معروف است در سال 1990 به فضا فرستاده شد و اينك در پايان ماموريتش در راه بازگشت به زمين قرار دارد.
اين احتمال وجود دارد كه بخشهايي از آن در مسير بازگشت از فضا جان سالم به در ببرند. به علت وجود لايههاي سراميكي و شيشهاي شانس اينكه قطعات بيشتري از آن به زمين برسند بيشتر است و شانس اينكه يكي از اين قطعات به محلي برخورد كند كه منجر به آسيبديدگي يك نفر شود يك به 2000 است كه نسبت بزرگتري نسبت به ماهواره ناسا به شمار ميرود.
اين دو نمونه اخير بار ديگر بحثها بر سر ضرورت انديشيدن چارهاي مناسب درباره زبالهزدايي از فضاي ماوراي جو را جديتر ميكند. همين يك ماه پيش بود كه گروهي از دانشمندان درباره جديتر شدن خطر برخورد پسماندهاي فضايي به زمين به سازمانهاي فضايي هشدار دادند و از آن زمان تاكنون حداقل 2 مورد جدي پيش آمده است.
پسماندهاي فضايي معضلي نيست كه فقط هنگام بازگشت ماهوارههاي از كار افتاده به زمين خود را نشان دهد. مشكل بزرگتر به حمل و نقلهاي فضايي ما باز ميگردد. هر بار كه محمولهاي به فضا فرستاده ميشود بر تعداد اين زبالههاي فضايي افزوده ميشود.
امروزه تخمين زده ميشود چيزي حدود 135 ميليون قطعه زباله فضايي مدارهاي اطراف زمين را پر كرده باشند. 300 هزار مورد از آنها ابعادي بين يك تا 10 سانتيمتر دارند و چيزي حدود 22 هزار قطعه از اين هم بزرگتر هستند. اين قطعات كه هر يك در مداري مخصوص به خود در حال گردش به دور زمين هستند يا قطعات ماهوارههاي از كار افتاده يا حاصل بخشهايي از سيستمهايي هستند كه در پرتابههاي فضايي مورد استفاده قرار گرفته و گاهي هم حاصل منهدم شدن يك ماهواره در فضا هستند.
هر يك از اين قطعات كوچك ميتوانند باعث از كار افتادن ماهواره ديگري شده يا آسيبي جدي به آن وارد كنند. قرار گرفتن چنين قطعاتي در مدار ايستگاه بينالمللي فضايي ميتواند آن را با بحراني جدي مواجه كند و عملا جان سرنشينان آن را به خطر بيندازد. چند ماه پيش قطعه كوچكي از اين زبالههاي فضايي در مدار ايستگاه قرار گرفت و با اعلام وضعيت فوق العاده، خدمه براي ترك فوري ايستگاه آماده شدند كه خوشبختانه برخوردي صورت نگرفت و عمليات تخليه ضروري لغو شد.
سياستهاي موجود هنوز هم پاسخوي حجم انبوه پسماندهاي فضايي نيست و نياز روز افزوني كه بشر امروزي به استفاده از فضا دارد باعث ميشود هرروز نه تنها به تعداد ماهوارههاي در مدار كه به همان نسبت بر جمعيت پسماندهاي فضايي اضافه شود. در اين صورت ديگر بايد به شنيدن خبرهاي روزانه از احتمال بازگشت اين زبالهها به زمين يا برخورد آنها با ماهوارههاي گرانقيمت و كارآمد عادت كنيم مگر اينكه سياست جدي و جديدي براي نظافت مدار زمين و پاك كردن فضا از اين زبالهها طراحي و تصويب شود.