در جستجوي انرژيگمشده زمين
نتايج تازه يافته دانشمندان نشان ميدهد آنها نميتوانند براي اين مسأله كه سامانه آب و هوايي و اقليم زمين ظرف چند سال گذشته در مناطق مختلف ـ به عنوان مثال در اقيانوسها ـ تغيير يافته است يا نه پاسخ مشخصي بدهند. يا اگر در روشي كه تاكنون براي رديابي و تعقيب خط سير حركت انرژي در پيش گرفتهاند ـ يعني حركت نزولي از سمت خورشيد و از ميان جو به زمين و سپس گريز آن به جانب فضا ـ مورد اشتباهي وجود داشته است نيز پاسخ قانع كنندهاي ندارند.
تاكنون محققان بر اين باور بودهاند كه ميتوانند مقوله دخل و خرج انرژي براي سامانه اقليمي زمين را همچون خانوادهاي كه حساب و كتاب هزينه و بودجه خود را نگاه ميدارند مورد محاسبه قرار دهند. آنها جريان ورود انرژي خورشيدي به زمين و هزينه آن يا همان حساب دخل و خرج خورشيدي زمين را محاسبه و اندازهگيري كرده و متوجه بخش اضافي و مازادي در حجم ورودي گرماي توليد شده توسط گازهاي گلخانهاي با روند صعودي درجه حرارت شدند كه تعبير ديگر آن همان پديده گرمايش جهاني است.
اين باور و سنجش در حالي است كه از قرار معلوم در سال 2003 اين مدل بودجهبندي انرژي، نشتي جهشوار را تجربه كرده است. به اعتقاد محققان عدم توازن و ناهماهنگي ميان دخل و خرج انرژي در زمين به سمت گسترش يافتن و شكاف بيشتر تداوم يافته و اين روند به موازات تداوم جريان يافتن دي اكسيد كربن بيشتر و ساير گازهاي گلخانهاي به درون جو اتفاق افتاده است، اما نكته مهم و جالب توجه در اين ميان نرخ صعودي درجه حرارتهاي جهاني است كه آهنگي به مراتب آهستهتر را به خود ديده است و البته از اين جالب تر اين كه در همين بازه زماني و به شكلي مرموز، اندازهگيريهاي يك سامانه پايشگر جديد بر اين واقعيت دلالت دارد كه اقيانوسها نسبت كوچكتري از گرماي خورشيدي ورودي به زمين را جذب كردهاند.
در همين رابطه جداول ترسيمي بودجهبندي انرژي جهاني كه بر اساس واحد سنجش وات در متر مربع اندازهگيري شده است حاكي از وجود واگرايي و اختلاف يافتن ميان تغييرات در انرژي جذب شده در سامانه اقليمي زمين از يك سو و تغييرات در تابش خالص جذب شده توسط ماهوارهها در بالاي جو زمين از سوي ديگر است. از اين رو پرسشي كه به موضوعي چالش برانگيز براي دانشمندان مركز ملي تحقيقات جوي بدل شده اين واقعيت است كه انرژي گمشده كجاست؟
اما پاسخ اين معماي جالب توجه را دانشمندان اين مركز در شماره جديد نشريه ساينس تشريح كردهاند. محققان معتقدند رديابي و تعقيب اين كه چه ميزان انرژي اضافي همچنان كه زمين گرم ميشود به فضا بازگشت كرده و مابقي انرژي كجا انباشته شده امكانپذير است.
طي 50 سال گذشته اقيانوسها در حدود 90 درصد انرژي افزوده شده به سامانه اقليمي زمين را جذب كردهاند؛ و مابقي اين انرژي به خوراك ذوب كردن يخهاي دريا و خشكي و همچنين گرم كردن سطح خشكيها و جو رسيده است. در اين ميان غلظتهاي دي اكسيد كربن از سال 2003 افزايش بيشتري يافته و حتي گرماي افزون تري آن هم با نرخي تندتر از موقع انباشته شده است. اما اين انرژي كجا رفته است؟
براي يافتن محل اختفاي انرژيهاي گمشده زمين، ظن دانشمندان اول از همه به طور طبيعي به جانب اقيانوسهاي جهان به عنوان فاكتور غالب در بودجهبندي دخل و خرج انرژي سياره برميگردد. اما آيا اين گرماي مفقود شده به جانب اعماق اقيانوسها و آبهاي عميق جهان، يعني جايي فراسوي قدرت و برد رهگيري سامانه فعلي شناورهاي دريايي رهسپار شده است؟ به اعتقاد محققان بدون وجود شيوههاي بهتر رديابي انرژي از طريق سامانه آب و هوايي اقليم نميتوان پاسخ شايستهاي براي اين معما ارائه كرد. در اين ميان، اگر به فرض در روشي كه دادههاي حاصل از سامانه نوين پايشگري اقيانوسي پردازش ميشوند انحراف و اشتباهي وجود داشته باشد نيز دانشمندان پاسخ مناسبي ندارند. باوجود اين همه ابهام پيرامون معماي انرژي مفقودي سياره، دانشمندان هدف خود را تحقيقاتي براي توضيح ناپايداري و تغييرات اخير در درجه حرارتهاي سطحي جهاني ذكر ميكنند و اميدوارند از راه اين پژوهشها بتوانند يك چشمانداز انرژي براي تفسير معماي اين پرونده فراهم كنند. به اعتقاد دانشمندان اين تحقيق به منزله آشكار ساختن شكافي بزرگ و واضح در توانايي و قابليتهاي علمي فناوري ما براي درك قضيه جذب ذخاير انباشته گرما در سامانه اقليمي سياره ما به شمار ميرود.
با اين اوصاف، هر چند دانشمندان اقليم شناس ممكن است پاسخي براي اين دگرگونيها و تغييرات كوتاه مدت نداشته باشند، اما دانش فيزيك نيز اين روزها واقعا خودي نشان نميدهد و به نظر ميرسد در خصوص اين موضوع مهم كه شكاف در حال رشد و گسترش ميان انرژي ورودي و انرژي خروجي در قسمت فوقاني جو توسط ماهوارهها به درستي و با دقت اندازهگيري ميشود يا نه، نبايد با اطمينان قضاوت كرد و جاي كمي شك و ترديد را بايد باقي گذاشت.
به اعتقاد محققان اين گرما و حرارت گمشده دير يا زود باز خواهد گشت و پيرامون ما به پاتوقي آزار دهنده براي تردد آن بدل خواهد شد. البته نبايد نكته ظريف ديگري در خصوص اين گمشده زمين را از نظر دور داشت كه اين تعليق اجراي مجازات و به عقب افتادن تاواني كه ما انسانها بابت بالا رفتن درجه حرارتها در طي چند سال گذشته داشتهايم قرار نيست براي هميشه ادامه پيدا كند و دير يا زود با هزينه گزاف اقدامات تخريبي خودمان بر عليه زمين دست به گريبان خواهيم شد.
مهريار ميرنيا
منابع:
Discovery
Science magazine