رصدخانه ديجيتالي براي حفاظت از تنوع زيستي
اين كاسته شدن صرفا به دليل نادر بودن بسياري از گونههاي جانوري و گياهي و عدم نظارت و كنترل دائم بر محيط زندگي و رشد و نمو آنهاست. اين وضعيت نگرانكننده به جايي رسيده است كه اتحاديه بينالمللي حفاظت از طبيعت همه ساله فهرستي موسوم به فهرست قرمز منتشر ميكند كه در آن طومار بلندبالايي از گونههاي زيستي در حال انقراض نسل ديده ميشود. در سالهاي اخير تلاشهاي زيادي براي كاستن از سرعت نابودي اينگونه آغاز شده است كه شايد يكي از كاربرديترين آنها رصدخانه ديجيتالي مناطق محافظت شده (DOPA) محسوب ميشود.
در سالهاي اخير هزاران سازمان و نهاد در گوشه و كنار جهان دست به دست هم دادهاند تا اقداماتي براي حفاظت از اكوسيستمهاي طبيعي زمين انجام دهند، اما مهمترين چالشي كه فرا روي محققان در اين تلاش بينالمللي به چشم ميخورد نحوه به اشتراكگذاري اطلاعات و همگرايي بيشتر در اين زمينه است. مطالعات نشان ميدهند اشتراكگذاري دادهها ميان نهادهاي مختلفي كه در زمينه حفاظت از گونههاي مختلف جانوري و اكوسيستمهاي طبيعي فعاليت دارند بسيار محدود است و عمدتا معطوف به منطقه محصور شدهاي از جهان ميشوند. براي اينكه تلاشهاي صورت گرفته براي حفاظت از اكوسيستمهاي طبيعي زمين مثمرثمر واقع شوند، نياز است تا دادههاي محققان به زودي در اختيار دانشمندان قرار گيرد. ابتكار عملي كه تحت عنوان رصدخانه ديجيتالي مناطق حافظت شده آغاز شده است ميتواند راه را براي دستيابي دانشمندان به درك بهتر و روشنتر از وضعيت لحظه به لحظه اكوسيستمهاي طبيعي سراسر جهان هموار كند. هدف اصلي از آغاز به كار اين پروژه ايجاد همگرايي ميان دادههاي مختلفي است كه از سوي نهادهاي گوناگون در سراسر جهان تهيه و مورد بررسي قرار ميگيرند. اطلاعاتي كه در اين پروژه براساس ملاكهاي گوناگون تفكيك ميشود در اختيار تصميمگيرندگان كلان كشورهاي مختلف جهان قرار ميگيرد تا براساس يك سري ارزيابيهاي كلي، اقدامات لازم براي حفاظت از اكوسيستمهاي طبيعي و عمدتا در معرض خطر نابودي زمين صورت گيرد.
در سالهاي گذشته دانشمنداني كه در سازمانهاي مرتبط با حفاظت از اكوسيستمهاي طبيعي سراسر زمين فعاليت ميكردهاند انبوهي از اطلاعات ارزشمند درخصوص انواع اكوسيستمهاي طبيعي به دست آوردهاند. اكوسيستمهاي طبيعي مناطقي همچون جنوب شرق آسيا و منطقه آمازون و همچنين غرب و جنوب آفريقا از جمله مواردي است كه همواره مورد توجه دانشمندان قرار دارند. اما اين اطلاعات به طور مستقل به دست آمده و به دنبال آن به طور مستقل نيز به كار گرفته ميشدهاند. اين شيوه حفاظت از اكوسيستمهاي طبيعي چندان برطرفكننده نگراني دانشمندان و حاميان محيط زيست نبوده است. اما با تكيه بر اين ابتكار عمل جديد تمام اين اطلاعات با يكديگر در هم آميخته ميشوند. فلسفه ارائه اين پروژه چيزي نيست جز حفاظت مؤثر از گونههاي مختلف زيست محيطي و مديريت اكوسيستمهاي طبيعي.
يكي از برنامههاي اصلي اين ابتكار عمل تلفيق اطلاعات به دست آمده از سراسر جهان با سيستم پردازش اطلاعات در مركز تحقيقات مشترك كميسيون اروپاست. در اين سيستم از دادههاي ارسالي براي طراحي و توليد نقشههاي زيست محيطي متعلق به نقاط مختلف جهان استفاده ميشود. در اين نقشهها نه تنها مناطق هشدار مشخص شده است بلكه شاخصهاي مختلفي نيز به نمايش گذاشته ميشود. اين ابتكار عمل در حقيقت نوعي سيستم يكپارچه هوشمند است كه قابليتهاي متنوعي دارد.
در سالهاي اخير تلاشهاي زيادي براي كاستن از سرعت نابودي گونههاي زيستي در حال انقراض آغاز شده كه يكي از كاربرديترين آنها ايجاد رصدخانه ديجيتالي مناطق حفاظتشده است
امكان مدلسازيهاي گوناگون در آن و انعطافپذيري كه درخصوص لحاظ كردن دادههاي مربوط به مناطق خارج از مرزهاي تعيين شده اكوسيستمهاي طبيعي ديده ميشود به دانشمندان اين اجازه را ميدهد تا درك روشنتري از فشارهاي محيطي بر فاكتورهاي تشكيلدهنده اين اكوسيستمها داشته باشند. به اين ترتيب دانشمندان متوجه ميشوند كه برخي نقاط به حفاظت بيشتر و سريعتري نياز دارند و در عين حال اوضاع در ديگر اكوسيستمها روال طبيعي خود را ميگذراند. اما اطلاعاتي كه در اين پايگاه بزرگ و يكپارچه اطلاعاتي قرار ميگيرد صرفا براي بررسي دانشمنداني خاص نيست بلكه بسياري از محققان و همچنين تصميمگيرندگان كلان در مناطق مختلف جهان ميتوانند با مرور آنها تصميمهاي مناسب و از جمله بودجهبنديهاي لازم براي حفاظت از اكوسيستمها اتخاذ كنند. اين دادهها از طريق وبسايت مخصوصي قابل دسترسي از هر نقطه از جهان است. اين ابتكار عمل بينالمللي تاكنون موفق نشان داده به طوري كه پاسخگوي بسياري از پرسشها و نگرانيهاي موجود در سراسر جهان بوده است. در جريان برگزاري كنفرانس تنوع زيستي اتحاديه حفاظت از گونههاي زيستي سازمان ملل كه در اكتبر سال 2010 برگزار شد، مسائل و پرسشهاي متعددي مطرح شد كه با استفاده از بانك اطلاعاتي موجود در رصدخانه ديجيتالي مناطق حافظت شده به بسياري از آنها پاسخ داده شده است. دادههايي كه در بانك اطلاعاتي اين رصدخانه وجود دارند همواره به روز ميشوند در نتيجه دانشمندان ميتوانند با اطمينان خاطر درخصوص اكوسيستمهاي طبيعي و اين نكته كه آيا واقعا در شرايط مناسبي قرار دارند يا نه ابراز نظر كنند. گذشته از آن اختصاص بودجه به مقوله حفاظت از گونههاي زيستي ساكن در اين اكوسيستمها نيز به طور كاملا هدفمند صورت ميگيرد.
اين تلاشها درحالي وارد مراحل تازهاي ميشوند كه بر اساس گزارش اخير صندوق حفاظت از حيات وحش دهگونه جانوري در معرض خطر انقراض قرار دارند كه ببرها در صدر اين فهرست هستند. در اين گزارش آمده است كمتر از 3200 ببر با نام علمي Panthera tigris در حيات وحش باقي مانده است. ببرها تنها كمتر از 7 درصد جمعيت اصلي گربهسانان را در اختيار دارند. در حالي كه طي 10 سال گذشته 40 درصد از جمعيت كل گربهسانان كاسته شده است. ادامه جنگلزدايي و قتل عام و كشتار بيرويه اين حيوانات علت اصلي كاهش جمعيت اين ببرها هستند. به طوري كه هماكنون نسل ببرها در خانواده javan و Balinese در بخشهايي از آسيا منقرض شده است. به عقيده دانشمندان بالا آمدن سطح آب درياها، بروز تغييرات ناخوشايند جوي و تغيير در عادات زندگي و زيستگاهها باعث كاهش نسل اين گربهسانان در مناطقي چون بنگلادش و هندوستان شده است. بنا بر اين گزارش دومين گونه و يكي از مهمترين گونههاي در معرض خطر انقراض، خرسهاي قطبي هستند. اين حيوانات كه عمدتا در قطب شمال زندگي ميكنند و با نام علمي Ursus maritimus شناخته ميشوند، از قربانيان اوليه تغييرات جوي در جهان محسوب ميشوند. اين حيوان در فهرست قرمز اتحاديه جهاني حفاظت از طبيعت IUCN قرار گرفته است و همچنين از جانب برنامه حفاظت از گونههاي در معرض خطر انقراض آمريكا نيز محافظت ميشود. اين در حالي است كه اكثر خرسهاي قطبي شمالگان در صورت ادامه روند تغييرات ناخوشايند جوي تا كمتر از يك قرن آينده منقرض ميشوند.